Jan Smelik (1960)
gezondheidszorg, samenlevingsopbouw
oprichter van de coöperatie Austerlitz Zorgt en gangmaker en coördinator van Nederland Zorgt voor Elkaar, waarmee hij van het begrip zorgzame gemeenschappen een landelijke beweging maakte.
Van zorgsysteem naar zorgzame gemeenschap
Op 1 september 2026 heeft Jan Smelik afscheid genomen van Nederland Zorgt Voor Elkaar, de organisatie waarvan hij medeoprichter en jarenlang algemeen coördinator was. Daarmee sluit hij een belangrijke periode af waarin hij het begrip zorgzame gemeenschap van een lokaal experiment hielp uitbouwen tot een landelijke beweging.
Jan Smelik werd geboren in 1960 en is opgeleid als basisarts. Hij koos niet voor een loopbaan als praktiserend arts, maar ging werken als adviseur en onderzoeker in de gezondheidszorg. Al bijna veertig jaar houdt hij zich bezig met de vraag wat patiënten en zorgverleners werkelijk nodig hebben en hoe zorgorganisaties daarop kunnen aansluiten. In 2005 richtte hij samen met Cornelie Abrahams het adviesbureau Smelik Abrahams op, tegenwoordig Samhealth. Het bureau wilde mensen binnen de gezondheidszorg bij elkaar brengen en wederzijds begrip tussen patiënten, professionals en organisaties bevorderen.
Die achtergrond verklaart veel van Smeliks latere werk. Hij kent de regels, financieringsstromen en bestuurlijke verhoudingen van de Nederlandse zorg, maar kijkt daar nadrukkelijk naar vanuit het dagelijks leven van burgers. In verschillende beschrijvingen van zijn werk wordt hij daarom getypeerd als iemand die de systeemwereld van de zorg kent, maar redeneert vanuit de leefwereld van inwoners.
Aanleiding in Austerlitz
Het initiatief waarvoor Smelik landelijk bekend werd, ontstond in zijn eigen woonplaats Austerlitz. Het dorp vergrijsde, de vaste huisarts verdween en inwoners moesten voor voorzieningen steeds vaker naar Zeist. Die afstand is op de kaart beperkt, maar voor oudere of minder mobiele inwoners vormde zij een reële hindernis. Bovendien moesten ouderen die intensievere zorg nodig hadden soms uit Austerlitz vertrekken en daardoor van hun vertrouwde dorpsomgeving en sociale netwerk werden losgemaakt.
Smelik zag tegelijkertijd dat de bestaande bestuurlijke organisatie van de zorg onvoldoende antwoord gaf op deze problemen. Verzoeken van het dorp liepen volgens hem vast tussen gemeentelijke afdelingen, procedures en begrotingen. De eerste concrete wens was de bouw van zorgwoningen, zodat oudere inwoners in hun eigen gemeenschap konden blijven wonen. Met dat doel stapte hij samen met vier andere inwoners naar de gemeente Zeist. Het initiatief was dus nadrukkelijk geen eenmansproject: Smelik was een belangrijke aanjager, maar werkte vanaf het begin met andere actieve dorpsbewoners.
Oprichting van Austerlitz Zorgt
In 2012 richtten Smelik en zijn medebewoners Coöperatie Austerlitz Zorgt op. Zij begonnen niet met een vooraf bedacht professioneel zorgmodel, maar met een enquête onder de ongeveer 1.450 inwoners. Bijna de helft van het dorp reageerde. Daaruit bleek niet alleen welke ondersteuning inwoners misten, maar ook dat er veel bereidheid bestond om zelf aan oplossingen bij te dragen. Een oproep voor vrijwilligers leverde vervolgens tientallen reacties op.
Binnen enkele maanden kwam een klein dorpsteam tot stand. Centraal daarin stonden een dorpsondersteuner en een zorgcoördinator. De dorpsondersteuner werd het laagdrempelige aanspreekpunt voor inwoners: iemand die vragen signaleert, bewoners met vrijwilligers verbindt en contact onderhoudt met gemeente en zorgorganisaties. Smelik omschreef deze functie als een soort ‘buurvrouw-plus’. De gedachte daarachter was dat niet iedere hulpvraag onmiddellijk een professionele zorgvraag is. Een oudere die niet meer zelf naar de winkel kan, heeft soms meer aan een bekende dorpsgenoot dan aan een formele zorgindicatie.
Meer dan 100 vrijwilligers
Onder de vlag van Austerlitz Zorgt ontstonden verschillende voorzieningen, waaronder vervoer, gezamenlijke maaltijden, uitstapjes en digitale ondersteuning. Meer dan honderd vrijwilligers werden actief. Bij de vervoersdienst meldden zich op een gegeven moment zelfs zoveel chauffeurs dat niet de inwoners met een vervoersvraag, maar de mensen die wilden rijden op een wachtlijst terechtkwamen. Volgens Smelik werkt dit omdat veel vitale gepensioneerden tijd hebben, zingeving zoeken en graag iets concreets voor iemand uit hun eigen omgeving betekenen.
De coöperatie ging vervolgens verder dan informele hulp. Vanaf 2015 kreeg de dorpsondersteuner ruimte om zelfstandig te beoordelen welke inwoners gemeentelijke ondersteuning nodig hadden. Ook nam Austerlitz Zorgt de regie over een deel van de woningontwikkeling. Samen met de gemeente, woningcorporatie en andere partijen kwamen een nieuw dorpshart en 25 woningen tot stand: zeventien woningen voor ouderen en acht voor starters. De bewuste combinatie van jong en oud moest voorkomen dat ouderenzorg een afgezonderde voorziening werd. Het uitgangspunt was dat iemand niet alleen een aangepaste woning nodig heeft, maar vooral een gemeenschap en een sociaal netwerk.
Van een dorpsinitiatief naar een landelijke beweging
Het succes in Austerlitz bracht Smelik in contact met vergelijkbare initiatieven in andere delen van Nederland. Rond 2010 waren onder meer in Hoogeloon, Kloosterburen, America, Amsterdam en Austerlitz nieuwe bewonerscollectieven rond wonen, welzijn en zorg ontstaan. Tijdens landelijke bijeenkomsten in 2015 bleek dat zij vaak tegen dezelfde problemen aanliepen: ingewikkelde regels, tijdelijke financiering, gebrek aan toegang tot overlegtafels en overheden of zorginstellingen die moeite hadden om zeggenschap aan bewoners over te laten. Er bestond daardoor behoefte aan kennisuitwisseling én aan een gezamenlijke landelijke stem.
Ook politiek ontstond aandacht voor deze beweging. Staatssecretaris Martin van Rijn sprak zich uit voor een landelijk platform. Kamerleden Otwin van Dijk en Linda Voortman dienden in november 2015 een motie in waarin de regering werd gevraagd de knelpunten voor burgerinitiatieven en zorgcoöperaties te onderzoeken en deze initiatieven meer ruimte te geven. In januari 2016 kwam een groep koplopers bijeen om samenwerking voor te bereiden. Op 27 januari 2017 werd Nederland Zorgt Voor Elkaar officieel opgericht. Smelik werd medeoprichter en algemeen coördinator.
Nederland Zorgt Voor Elkaar moest doen wat afzonderlijke dorpen en wijken nauwelijks konden: ervaringen bundelen, praktische oplossingen verspreiden, knelpunten zichtbaar maken en de belangen van zorgzame gemeenschappen vertegenwoordigen bij ministeries, gemeenten, zorgverzekeraars en landelijke organisaties. De ervaringen uit Austerlitz vormden daarbij geen blauwdruk die overal letterlijk moest worden gekopieerd. Ze leverden vooral het bewijs dat bewoners meer kunnen organiseren wanneer zij werkelijk zeggenschap, vertrouwen en enige structurele ondersteuning krijgen. In 2010 ging het om een kleine groep koplopers, nu in 2026 zijn meer dan 2000 Zorgzame Gemeenschappen in Nederland actief. Dit aantal groeit alleen maar. De groei en het belang van de Zorgzame Gemeenschappen gaat gelijk op met het aantal (professionele) Dorps- en Buurtondersteuners, de spin in het web tussen de gemeenschap en bestuurlijke wereld.
Professionele organisaties ondersteunend
De rode draad in Smeliks werk is dat zorg niet uitsluitend een product van professionals, instellingen of overheden is. Volgens hem heeft Nederland veel maatschappelijke taken eerst vanuit gemeenschappen georganiseerd, daarna aan de verzorgingsstaat overgedragen en vervolgens gedeeltelijk aan de markt. Daardoor raakte het evenwicht tussen overheid, markt en samenleving zoek. Smelik pleit ervoor een deel van zorg, ondersteuning en welzijn opnieuw dicht bij mensen te organiseren, zonder daarbij alle verantwoordelijkheid eenvoudig bij burgers neer te leggen.
Professionele organisaties blijven volgens hem noodzakelijk, maar zouden zich vaker ondersteunend moeten opstellen. Niet de instelling, maar het dorp, de buurt en het gewone leven van inwoners moeten het vertrekpunt vormen. Hij spreekt daarom over een ‘community-up-benadering’: bewoners, gemeente, welzijn, woningcorporatie, huisarts en zorgaanbieders werken gelijkwaardig samen, waarbij de gemeenschap mede bepaalt wat er nodig is.
Smelik bracht deze visie de afgelopen jaren onder de aandacht via lezingen, adviezen, publicaties, landelijke samenwerkingsverbanden en de podcast Van Zorg naar Gewoon Leven. Sinds 2018 was hij daarnaast lid van de Kwaliteitsraad van Zorginstituut Nederland. In 2020 werd hij voor zijn maatschappelijke inzet benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau.
Met zijn afscheid van Nederland Zorgt Voor Elkaar verdwijnt niet de beweging waaraan hij heeft gebouwd, deze groeit verder. Zijn belangrijkste nalatenschap is wellicht de verschuiving van de vraag ‘Hoe organiseren we meer zorg?’ naar de vraag ‘Hoe bouwen we verder aan zorgzame gemeenschappen met samenredzaamheid van de buurtbewoners?’ Austerlitz Zorgt liet op kleine schaal zien hoe dat kan. Met Nederland Zorgt Voor Elkaar hielp Jan Smelik die gedachte uitgroeien tot een landelijke beweging.
Op 1 september 2026 stond Nederland Zorgt Voor Elkaar (NLZVE) stil bij haar tienjarige bestaan. Tegelijkertijd nam de initiatiefnemer en grote gangmaker Jan Smelik afscheid als algemeen coördinator.
Reden genoeg om van Jan Smelik een biografische schets op te nemen in het Biografisch Portaal Sociaal Werk. Tegelijkertijd was dat aanleiding voor het HCSW om te gaan nadenken hoe we elk jaar een aantal mensen met bijzondere historische verdiensten in het zonnetje kunnen zetten. Daar gaat het HCSW een passende vorm voor bedenken, maar op 1 september overhandigde Jos van der Lans namens het HCSW bovenstaand certificaat waarin Jan Smelik en NLZVE daarvoor alvast genomineerd worden.
Op de foto v.l.n.r.: Jan Smelik, Jos van der Lans (HCSW/Canon sociaal werk) en Kirsten van Spronsen, algemeen coördinator NLZVE.
Bronnen
Berenschot. (2026, 24 februari). #11 | Burgerinitiatieven in de zorg: ‘Er is een wachtlijst voor mensen die willen helpen’ [Podcastaflevering]. In De vooruitgang aan tafel.
Nederland Zorgt Voor Elkaar. (2024, 20 juli). Strategisch plan 2025–2027 [Conceptversie].
Van de Poel, P. (2024, 12 september). Jan Smelik: ‘Knuffel de zorgzame buurt niet dood’. Dutch Health Hub.
Van Tongerloo, M. (2024, 23 mei). De juiste zorg op de juiste plek – in dit dorp regelen ze het zelf. De Correspondent.
Van Zorg naar Gewoon Leven. (z.d.). Podcast van Zorg naar Gewoon Leven. Geraadpleegd op 23 juli 2026.
Zorg+Welzijn. (2023, 15 augustus). Jan Smelik, Austerlitz Zorgt: ‘Als de overheid het niet kan, zorgen we zelf voor onze ouderen’.
ZorgSaamWonen. (z.d.). Jan Smelik. Geraadpleegd op 23 juli 2026.
Publicatiedatum: 01-09-2026
Datum laatste wijziging: 04-09-2026
Links
