Canon ouderenzorg – onder constructie
Het op kleinschalig wonen gerichte Anton Pieckhofje in Haarlem opende in 1989 haar deuren.
Het eerste verpleeghuis volgens het medische model, ook wel ziekenhuismodel of verpleegmodel genoemd, is het Zonnehuis in Beekbergen, gebouwd in 1930.
Het zorgpersoneel van verpleeghuis het Zonnehuis in Beekbergen in de jaren vijftig.
Omslag van Holding on to Home uit 1991
Voorbeeld van een bewonerskamer uit het boek Holding on to Home, met mogelijkheden tot personalisatie
Omslag van het boek ’Verpleeghuizen: varianten en alternatieven’
1989 Kleinschalig wonen in Anton Pieckhofje in Haarlem
Van medisch model naar woonmodel
O N D E R C O N S T R U C T I E
Verpleeghuiszorg heeft zijn wortels in de gezondheidszorg. Traditionele verpleeghuizen zagen er uit als kleine ziekenhuizen zonder specialistische medische apparatuur. Patiënten - voornamelijk somatisch zieken - lagen op 4-6 persoonskamers en beschikten alleen over een nachtkastje en een eigen kast. Verder konden zij gebruik maken van een dagverblijfruimte, om bezoek te ontvangen, te ontspannen, TV te kijken, etc. De nadruk lag op verpleging en verzorging. Er was nauwelijks privacy. Het eerste verpleeghuis volgens dit medische model, ook wel ziekenhuismodel of verpleegmodel genoemd, is het Zonnehuis in Beekbergen, gebouwd in 1930.

Verpleegafdeling volgens het medisch model, vergelijkbaar met een ziekenhuis: lange gangen met aan de ene kant vier-zes beddenkamers en aan de andere kant personeelsruimten en sanitaire ruimten.
Voor met name oudere mensen is het verpleeghuis vaak het eindstation. Daarom zou de nadruk minder op medisch handelen en meer op kwaliteit van leven moeten liggen. Mensen worden immers niet meer beter. Dit vraagt om een meer huiselijke omgeving, meer privacy en meer autonomie. In 1982 brengt het Nationaal Ziekenhuisinstituut een dubbelpublicatie uit met 1) een bespreking van het zogenoemde woonmodel c.q. het zorgconcept, de bewoners, de organisatie en het ruimtelijk milieu, en 2) de resultaten van een ontwerpprijsvraag voor een klein verpleeghuis van 50 á 60 bedden volgens het woonmodel. Uitgangspunt is: zo min mogelijk institutioneel, accent op wonen. In 1987 publiceert het toenmalige College voor Ziekenhuisvoorzieningen haar Advies inzake privacy in verpleeghuizen. In Zweden komt het concept genormaliseerd wonen op. Kerngedachte: kleinschalig, zo veel mogelijk vergelijkbaar met de thuissituatie, eigen kamers en gemeenschappelijke huiskamers.
Genormaliseerd wonen
Een vroeg voorbeeld van genormaliseerd wonen is de Landrijt in Eindhoven, waar groepjes van 4-5 bewoners waren gehuisvest in vier eengezinswoningen. Dit project is gestart in 1983 en was bedoeld voor licht zorgbehoevenden met voldoende mobiliteit. De kleinschalige opzet bleek echter financieel niet houdbaar en dit project was geen lang leven beschoren.
Wel succesvol was het Anton Pieckhofje in Haarlem dat in 1989 haar deuren opende. Een kleinschalig project voor 36 bewoners met dementie, bestaande uit zes groepswoningen, met voor elke bewoner een eigen kamer, gegroepeerd rond huiskamers voor zes personen. Kernwaarden: kleinschalig, huiselijk, veilig en vertrouwd, leven volgens het eigen ritme, betrokkenheid van familie, integratie in een gewone woonwijk, en scheiding tussen wonen en zorg. De bewoners kregen 24-uurszorg van zorgorganisatie Kennemerhart op basis van het Volledig Pakket Thuis, en huurden hun woning via deze zorgorganisatie van woningcorporatie Ymere. Het concept was in die tijd heel vernieuwend en heeft veel navolging gekregen. Na dertig jaar bleek het gebouw bouwtechnisch verouderd. Bovendien kwamen er steeds meer bewoners met een complexe zorgvraag. Het gebouw beschikte niet over voldoende intramurale faciliteiten. In december 2020 verhuisden de bewoners naar een andere locatie en kreeg het gebouw de bestemming maatschappelijke opvang.

Plattegrond Anton Pieckhofje, Haarlem
De verschuiving van het medisch huismodel naar meer huiselijke en kleinschaliger woonvormen bracht een reeks van publicaties op gang, ook internationaal. In 1991 publiceren Uriel Cohen en Gerald Weisman van de School of Architecture in Wisconsin het invloedrijke boek Holding on to Home. Zij laten in woord en beeld zien hoe een huiselijk verpleeghuis met een aantrekkelijk woon- en leefklimaat er uit kan zien.
In 1994 werkt de Nederlandse onderzoeker Ad Plaisier het Zweedse model uit in het rapport Wonen? … In het verpleeghuis?. In 1995 komt het boek Verpleeghuizen: varianten en alternatieven uit, met een typologisch overzicht van verpleeghuisgebouwen in historisch perspectief. Ook de terminologie verandert. Patiënten worden bewoners, beddenkamers worden slaapkamers, dagverblijven worden huiskamers en recreatieruimten.
Kwaliteit hangt samen met bijpassende zorg
Kleinschalige woonvormen hebben onmiskenbaar voordelen. Het gebouw komt minder institutioneel over. Bewoners, naasten en medewerkers waarderen de huiselijkheid, vertrouwdheid, vrijheid en betrokkenheid. Wetenschappelijk onderzoek naar kleinschalig wonen als zorgconcept laat echter geen eenduidig effect op de totale kwaliteit van leven zien. Het succes hangt mede af van een passende manier van organiseren van de zorg. Een nadeel van kleinschaligheid is dat er in de bouw vaak minder ruimte beschikbaar is voor gezamenlijke activiteiten en andere functies. Het Anton Pieckhofje had alleen een bescheiden recreatieruimte voor het hele huis, en een patio waar mensen bij goed weer buiten kunnen zitten.
Andere verpleeghuizen kiezen daarom voor een grootschaliger opzet, met behoud van kleinschaligheid. De Bleerinck in Emmen (geopend in 1978) is in 1993 verbouwd volgens de nieuwe inzichten. Het gebouw huisvest 186 psychogeriatrische bewoners en is ontworpen als een stad met huizen, straten en pleinen. Door de grootschaliger opzet is er ruimte voor een supermarkt, bloemenshop, bruin café, en kapsalon. Elk huisje heeft een eigen toegangsdeur. Er zijn 4 huiskamers voor 31 bewoners. De sanitaire ruimtes zijn gekoppeld aan de slaapkamers. De opzet van de huisjes is in 1995 overgenomen in een dependance van dit verpleeghuis: De Weegbree in Klazienaveen, met 65 bewoners, verdeeld over twee woonhofjes. In 2004-2008 zijn de wooneenheden in Emmen verder vernieuwd, met voor elke bewoner eigen sanitair.
De combinatie van huiselijkheid en gemeenschappelijkheid is kenmerkend geworden voor moderne verpleeghuizen. In de huidige verpleeghuizen zien we de ruimtelijke opzet met 6-8 eenpersoonskamers rond gemeenschappelijke huiskamers plus een recreatieruimte, restaurant, bruin café en activiteitenruimten vrijwel overal terug. Een eigen sanitaire unit is uit oogpunt van privacy aantrekkelijk, maar kost veel ruimte en geld. Veel huizen kiezen daarom nog steeds voor gedeelde badkamers voor twee bewoners.
Doelgroepen en belevingswaarde
Bij de langverblijfsfuncties wordt nadrukkelijker onderscheid gemaakt tussen verschillende doelgroepen, zoals somatische zorg, psychogeriatrische zorg voor mensen met dementie, revalidatie, en bijzondere zorg voor bijvoorbeeld mensen met ernstige gedragsproblemen of bepaalde culturele groepen. Dit wordt doorgaans vertaald in aparte afdelingen. Categorale huizen komen eveneens voor. Veel mensen behoren tot meerdere doelgroepen. In verschillende huizen wordt gewerkt met leefstijlgroepen. Verschillende doelgroepen vragen om verschillende zorg en gemeenschappelijke activiteiten. De bouwkundige uitgangspunten van kleinschaligheid en nadruk op wonen zie je bij alle doelgroepen terug. Ook is meer aandacht voor eventuele toekomstige herbestemming door complexen zo te bouwen, dat zij later vrij eenvoudig verbouwd kunnen worden tot sociale huurwoningen.
Om de belevingswaarde te vergroten en mensen beter te ondersteunen in het dagelijks gebruik van het gebouw wordt in toenemende mate gebruik gemaakt van inzichten uit de omgevingspsychologie. Ruimtelijke oriëntatie en het vinden van de weg wordt vergemakkelijkt door gebruik van herkenbare elementen, voldoende visueel contrast, eenvoud, en een consequente toepassing van kleur. Contrastkleuren worden gebruikt om plekken of voorwerpen duidelijker te kunnen onderscheiden. Warme kleuren als geel, oranje en rood kunnen cognitieve functies versterken. Zachte materialen nodigen uit om de tastzin te stimuleren. Huiskamers worden verschillend ingericht, deels met spullen van de bewoners om een thuisgevoel op te roepen. Afdelingen krijgen vaak vertrouwde namen, bijvoorbeeld van straten uit de omgeving. Foto’s van bekende gebouwen in de eigen stad, oud en nieuw, zijn belangrijke referenties naar het verre en recente verleden. In een Rotterdams verpleeghuis wordt de recreatiezaal met kerst omgetoverd tot een Anton Pieckachtige ruimte.
Zelf als het kan, thuis als het kan, digitaal als het kan
Hoe de toekomst van verpleeghuizen er uit ziet is onzeker. Ondanks alle verbeteringen is opname in een verpleeghuis voor veel mensen nog steeds een schrikbeeld. Verhuizing naar een verpleeghuis wordt meestal zo lang mogelijk uitgesteld, tot thuis blijven wonen echt niet meer kan. Daardoor komen bewoners doorgaans pas op hoge leeftijd binnen en hebben de meeste bewoners complexe problematiek.
In 2020 introduceerde Het ministerie van VWS het programma Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen (WOZO). Het centrale motto luidt: zelf als het kan, thuis als het kan, digitaal als het kan. Voor de verdere toekomst worden meer 80-plussers verwacht, meer mensen met dementie, en minder beschikbare zorgmedewerkers. Momenteel telt Nederland circa 80 verpleeghuisplaatsen per 1.000 75-plussers, in totaal ongeveer 135.000 verpleegzorgplaatsen. Het is de vraag of dit toereikend is. Waarschijnlijk zal een groter deel van langdurige zorg buiten het traditionele verpleeghuis moeten worden geleverd. Het streven is naar minder institutionele verpleeghuizen, meer (geclusterde) zorggeschikte woningen, wijkgerichte zorg, digitale monitoring, en mantelzorgers als belangrijkere partner.
Publicatiedatum: 05-10-2026
Datum laatste wijziging: 10-10-2026
Auteur(s): Theo van der Voordt
Extra
De herinneringsmusea van Humanitas
Eind 2006 opende Humanitas in het gebouw van woonzorginstelling Akropolis in Rotterdam het eerste herinneringsmuseum. In de 400 meter grote kelderruimte is onder meer een woonkamer uit de jaren vijftig nagebouwd, plus keukens uit drie verschillende decennia. Het idee komt van Hans Becker, toenmalig voorzitter van de Raad van Bestuur, die samen met zijn zus Inez van den Dobbelsteen later nog enkele andere herinneringsmusea heeft gerealiseerd. De gedachte erachter is dat dit bij de bewoners en bezoekers herinneringen oproept aan oude tijden. Dit prikkelt de hersenen en levert gespreksstof op.
Bron: Becker, H.M. (2008), Verboden af te blijven! Het herinneringsmuseum, spiegel van Humanitas zorgfilosofie. Elft: Eburon.
Verder studeren
- Aedes-Actiz Kenniscentrum Wonen en zorg (2018), Toolkit dementievriendelijk ontwerpen. Een gezonde woonomgeving voor mensen met dementie.
- Brawley, E. C. (2008), Design innovations for Aging and Alzheimer’s. Creating Caring Environments. New York: Wiley. ISBN 978-0470323786
- Hoof, J. & Wouters, E.J.M. (2014), Het verpleeghuis van de toekomst is (een) thuis. ISBN: 978-90-368-0692-3.
- Mens, N. & Wagenaar, C. (2010), Architectuur voor de gezondheidszorg in Nederland. NAI Uitgevers.
- Verbeek, H., Zwakhalen, S.M.G., Van Rossum, E., Kempen, G.I.J.M. & Hamers, J.P.H. ( (2013), Kleinschalig wonen voor ouderen met dementie: de invloed op bewoners, mantelzorgers en medewerkers. Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie (44) 6, 61–271.
Literatuur
- Van der Voordt, D.J.M. & Terpstra, D. (1995), Verpleeghuizen: varianten en alternatieven. Gebouw en zorgconcept. Publikatieburo Bouwkunde, Technische Universiteit Delft. ISBN 90-5269-183-5.
- Van der Voordt, D.J.M., van Eck, R., Geurtsen, A., Janzen, A. & Visser, J. (Eds.) (1998), Praktijkhandboek Bouw en Beheer. Wonen met zorg voor ouderen. Bohn Stafleu Van Loghum, Houten. ISBN 90-313-2551-1.
- Mens, N. & Wagenaar, C. (2009), De architectuur van de ouderenhuisvesting. Bouwen en voor wonen en zorg. Rotterdam, NAi uitgevers. ISBN 978-90-5662-680-8
Aanvullend materiaal
- Theo van der Voordt en AI (2026), Overzicht van vragen aan en antwoorden van AI. Bij het schrijven van dit venster is een aantal malen een beroep gedaan op AI. In dit document wordt daar verslag van gedaan.
Links
- Overzicht van alle verpleeg- en verzorgingshuizen in Nederland
- Voorbeelden van gebouwen voor verpleeghuizen
- Ideeën voor een toekomstbestendig verpleeghuis
- Capaciteitsplannen verpleeghuiszorg
- Engelstalige video over De Hogeweyck in Weesp
- Engelstalige podcast over De Hogeweyck in Weesp
Studieopdrachten
Klik hier om de studieopdrachten te bekijken
