Autisme

VERSCHOIJNT OP 26 MAART

Dit schrijft uitgeverij Atlas Contact over het boek:

Van Rain Man tot Asperger: alles wat je wil weten over autisme en meer 

Autisme komt voor bij 1 op de 100 mensen en is alomtegenwoordig in de populaire cultuur. En dat terwijl het tot ver in de jaren tachtig vrijwel onbekend was en vooral bij kinderen werd vastgesteld. In Autisme. Een biografie beschrijft de autistische historicus Niels Springveld deze opmerkelijke omslag. Aan de hand van diepgravend onderzoek laat hij op wervelende wijze zien hoe autisme zich in ruim een eeuw ontwikkelde van een symptoom van schizofrenie tot het hedendaagse autismespectrum. Springveld duikt in het leven en werk van pionierende onderzoekers en ontvouwt hoe het activisme van ouders en autisten de basis legde voor de hedendaagse neurodiversiteitsbeweging. Deze eerste Nederlandstalige geschiedenis is onmisbaar voor iedereen die met autisme te maken heeft.

En dit over de auteur:

Niels Springveld (1992) studeerde literatuurwetenschap en was redacteur van de Nederlandse Boekengids. Momenteel promoveert hij aan de Open Universiteit op een proefschrift over de geschiedenis van autisme in Nederland.

-------------------------------------------------------

En dit schrijft de auteur er zelf over op LinkedIn:  

6 maart 2026 |  Op 26 maart verschijnt mijn boek Autisme. Een biografie, een geschiedenis van autisme van +-1900 tot nu. In de aanloop daarnaartoe plaats ik om de paar dagen een voorproefje. 
Deel 1: de eerste Nederlander met een autismediagnose.  

Een paar jaar geleden raakte ik geobsedeerd door de geschiedenis van autisme. Ik begon alles wat los en vast zat te lezen, waaronder het werk van Leo Kanner en Hans Asperger, de grondleggers van het autismeonderzoek. Na een paar maanden kwam ik op het idee om ook eens de Nederlandse autismegeschiedenis in te duiken.
   Het leek me sterk dat ik iets interessants zou vinden. Nederland is een suf land dat overal achter aansukkelt, dacht ik – een land waar, zoals schrijver Heinrich Heine eens schijnt te hebben gezegd, alles vijftig jaar later gebeurt dan in de rest van de wereld. Wat autisme betreft bleek dat vooroordeel volledig onte¬recht. Ik stuitte algauw op een in 1936 opgerichte instelling waar ik nog nooit van had gehoord: het Paedologisch Instituut (PI) in Nijmegen.
   Het PI was een initiatief van wetenschappers van de Katholieke Universiteit Nijmegen en een kloosterorde uit Den Bosch. In de begintijd bestond de staf uit psychiater Ton Meyknecht (1902-1990), psycholoog Alfons Chorus (1909-1998) en orthopedagoge Ida Frye (1909-2003), alias zuster Gaudia. Een van de eerste kinderen die op het PI kwam wonen was Siem (1932), een eigenzinnig jongetje uit Brabant.
   De stafleden vonden het moeilijk om te zeggen wat er precies met Siem aan de hand was, maar van meet af aan meenden ze van doen te hebben met een aangeboren conditie. Tijdens een van hun besprekingen viel het woord ‘autisme’, een term die de Zwitserse psychiater Eugen Bleuler rond 1910 had geïntroduceerd als benaming voor een symptoom van schizofrenie. Meyknecht, Chorus en Gaudia transformeerden het begrip tot een benaming van een syndroom dat werd gekenmerkt door een sterke eenzelvigheid en behoefte aan vaste patronen. 
   Siem was de eerste Nederlander die de diagnose autisme kreeg (en überhaupt een van de eerste kinderen wereldwijd). 

Hieronder: Siem tijdens zijn eerste communie, +-1938.

12 maart  | deel 2: Groenja Soechareva.  

Kinderpsychiater Leo Kanner en kinderarts Hans Asperger worden alom beschouwd als de grondleggers van het autismeonderzoek. Minder bekend is dat de Russische kinderpsychiater Groenja Soechareva (1891-1981) al zo’n twintig jaar vóór hun eerste publicaties enkele kinderen beschreef die met de kennis van nu overduidelijk autistisch waren.
   In haar artikel ‘Schizoïde psychopathieën in de kindertijd’ (1925) portretteerde Soechareva zes eigenzinnige jongens van tussen de tien en dertien jaar die zij had ontmoet in een kliniek in Moskou. De jongens hadden onder meer opmerkelijk veel moeite met veranderingen en sociaal contact, waren bovengemiddeld prikkelgevoelig en hielden er intense, specialistische interesses op na.
   Bij alle zes lichtte Soechareva op invoelende wijze hun persoonlijkheid, beperkingen en talenten uit. Ook besteedde ze aandacht aan hun bijzondere gevoel voor humor. Eén jongen stopte medewerkers van de kliniek bijvoorbeeld regelmatig briefjes met eigenaardige teksten toe, waaronder een waarin hij een arts benoemde tot ‘erelid van de gebakkenhondenvereniging’ – wat dat ook moge betekenen – en een met een aankondiging van een lezing die hij binnenkort zou houden over ‘alle in katoen vervatte voedingsstoffen’.
   Soechareva’s artikel werd in 1996 in het Engels vertaald door kinderpsychiater Sula Wolff. Zij merkte op dat Soechareva’s patiënten veel leken op de jongetjes die Asperger begin jaren veertig had beschreven. Er is geen overtuigend bewijs dat Asperger haar werk kende, maar de gelijkenissen zijn inderdaad opvallend. 
   De autistische historica Charlotte Simmonds ontdekte rond 2019 dat er nog een vervolg op Soechareva’s studie bestond, namelijk een artikel uit 1927 over vijf meisjes met ‘schizoïde psychopathie’ – of, zo je wil, met autisme. Ter vergelijking: in het Westen verschenen de eerste studies over autistische meisjes pas aan het begin van de jaren tachtig.
   Over het leven van Soechareva is vrij weinig bekend. Wel staat vast dat ze internationaal zeer gerespecteerd was als kinderpsychiater en vaak te maken heeft gekregen met censuur. Zo was het haar en haar collega’s lang verboden om te verwijzen naar buitenlandse auteurs en werd ze in de vroege jaren vijftig op een showprocesachtig congres ervan beschuldigd ‘anti-marxistisch’ en ‘reactionair’ te zijn.